پس پيمبر گفت بهر اين طريق * باوفاتر از عمل نبود رفيق برهان المتألهين حضرت وصي جناب امام امير المؤمنين على عليه السّلام فرموده است : « كلّ وعاء يضيق بما جعل فيه إلّا وعاء العلم فانه يتّسع به » « 1 » . يعنى هر ظرف جسمانى به آنچه كه در او نهاده شده است گنجايش او تنگ مىشود ، مگر ظرف علم كه گنجايش او بيشتر مىگردد . هريك از ظرفهاى جسمانى را حدّ معينى است كه گنجايش آنها را تحديد مىكند ، مثلا پيمانه‌ها و بركه‌ها و درياچه‌ها و درياها هريكى را اندازه‌ايست كه بيش از آن اندازه آب را نمىپذيرند ، به خلاف نفس ناطقه انسانى كه هرچه مظروف او كه آب حيات علوم و معارف است در او ريخته شود سعه وجودى و ظرفيت ذاتى و گنجايش او بيشتر و براى فراگرفتن حقائق بيشتر آماده‌تر مىشود . پس اين برهان نازل از بطنان عرش تحقيق ناطق است كه نفس ناطقه علاوه بر اين كه موجودى عالى از جسم و جسمانيات و عارى از أحكام نشأه طبيعت است كه خلاصه موجودى مجرّد است ، بيان مقام فوق تجرّد نفس نيز هست كه مجرّد از ماهيّت هم هست و او را حدّ يقف نيست و گوهرى فوق مقوله است ، زيرا مجرّد بودن موجودى از مادّه غير از مجرّد از ماهيت بودن او و عدم وقوف او در حدّى و مقامى است فتدبّر . تبصره : اين بود معنى صحيح گفتار امام عليه السّلام كه به اختصار تقرير كرده‌ايم نه آن‌كه ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه يكى از ادلّه تجرّد نفس ناطقه را كه حكماى پيشين گفته‌اند نقل كرده است و آن را بدون مناسبت و يا به ادنى مناسبت بيان منطق امام عليه السّلام قرار داده است . و پوشيده نيست كه اين‌گونه معجزات قولى را بعد از قرآن و پيغمبر خاتم - صلّى اللّه عليه و آله - از هيچ صحابه و تابعين و بعد از آنان ، به جز از أئمه اثنى عشر ما - عليهم السّلام - نمىتوانى بيابى ، و تنها همين معجزات قولى در حقّانيت امامت آنان كافى است .

--> ( 1 ) . نهج البلاغة : كلمهء حكمت 205 .